पारिस्थितिक प्रणाली र यसका प्रकारहरू

पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) भन्नाले कुनै निश्चित क्षेत्रमा रहेका सजीव प्राणीहरू र तिनीहरू वरपरको निर्जीव वातावरणबिचको अन्तरक्रियाबाट बनेको प्रणालीलाई बुझाउँछ।

---

१. पारिस्थितिक प्रणालीका तत्वहरू

हरेक पारिस्थितिक प्रणालीमा दुई मुख्य तत्वहरू हुन्छन्:

• जैविक तत्वहरू (Biotic Components):
  • उत्पादक (Producers): सूर्यको प्रकाश प्रयोग गरी प्रकाश संश्लेषण (Photosynthesis) प्रक्रियाबाट आफैं भोजन बनाउने वनस्पति र लेउ।
  • उपभोक्ता (Consumers): भोजनका लागि अन्य जीवहरूमा निर्भर रहने जीवहरू (शाकाहारी, मांसाहारी, र सर्वाहारी)।
  • विच्छेदक (Decomposers): मरेका जीव र वनस्पतिलाई कुहाएर माटोमा पोषक तत्व मिसाउने सूक्ष्मजीवहरू (ब्याक्टेरिया र ढुसी)।
• अजैविक तत्वहरू (Abiotic Components):
  • भौतिक तथा रासायनिक तत्वहरू जस्तै: घाम, पानी, हावा, माटो, तापक्रम, र खनिज पदार्थहरू।

---

२. पारिस्थितिक प्रणालीका प्रमुख प्रकारहरू

पारिस्थितिक प्रणालीलाई मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकरण गरिन्छ: स्थलीय (Terrestrial) र जलीय (Aquatic)।

क. स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली (Terrestrial Ecosystems)

१. वन पारिस्थितिक प्रणाली (Forest Ecosystems):

• रूखबिरुवा, वनस्पति र वन्यजन्तुको बाहुल्यता भएको क्षेत्र (जस्तै: उष्णप्रदेशीय र समशीतोष्ण वन)। २. घाँसे मैदान (Grassland Ecosystems):
• ठूला रूखहरू कम र घाँसको बाहुल्यता भएको क्षेत्र (जस्तै: सवाना र प्रेरी)। ३. मरुभूमि (Desert Ecosystems):
• अत्यधिक कम वर्षा हुने, सुक्खा वातावरण र क्याक्टस जस्ता सुक्खामा बाच्न सक्ने वनस्पति पाइने क्षेत्र। ४. टुन्ड्रा (Tundra Ecosystems):
• अत्यधिक चिसो, हिउँले ढाकिएको र ठूला रूखहरू नहुने हिमाली वा ध्रुवीय क्षेत्र।

ख. जलीय पारिस्थितिक प्रणाली (Aquatic Ecosystems)

१. मीठो पानीको प्रणाली (Freshwater Ecosystems): कम नुनको मात्रा भएको पानी (<1%)।

• स्थिर पानी (Lentic): ताल, पोखरी, र सिमसार क्षेत्र।
• प्रवाहित पानी (Lotic): नदी, खोला, र झरनाहरू। २. सामुद्रिक प्रणाली (Marine Ecosystems):
• समुद्र र महासागरहरू, जहाँ नुनको मात्रा बढी (लगभग ३.५%) हुन्छ। यसमा कोरल रीफ (Coral Reefs) र गहिरो समुद्र पर्दछन्। यो पृथ्वीकै सबैभन्दा ठूलो र जैविक विविधताले भरिपूर्ण प्रणाली हो।

---

३. पारिस्थितिक प्रणालीका मुख्य कार्यहरू

• ऊर्जा प्रवाह (Energy Flow): ऊर्जा उत्पादकबाट प्राथमिक, द्वितीयक र तृतीयक उपभोक्तातर्फ एकदिशात्मक रूपमा प्रवाह हुन्छ।
• पोषक तत्वको चक्र (Nutrient Cycling): जैविक र अजैविक भागबिच कार्बन, नाइट्रोजन, र फस्फोरस जस्ता आवश्यक तत्वहरूको निरन्तर चक्र।
• पारिस्थितिक सन्तुलन (Ecological Balance): जीवहरू र तिनीहरूको भौतिक वातावरणबिच सन्तुलन कायम राख्छ।